De pijn die minder erg wordt

Tweede stuk in de reeks over wat hypnose volgens de literatuur werkelijk kan — en waar het bewijs ophoudt.

In een operatiekamer in Luik ligt een vrouw wakker terwijl de chirurg haar schildklier verwijdert. Geen algehele narcose, geen beademingsbuis. Ze rust met haar ogen dicht, en naast haar zit de anesthesist die met haar stem een beeld gaande houdt — een wandeling, een strand, iets ver van de tafel. De ingreep verloopt. De pijn die haar zou moeten teisteren, teistert haar niet. Voor wie toekijkt lijkt het bewijs geleverd: hypnose kan verdoven.

Het is het geval dat de rest van dit stuk lijkt te weerleggen. En bij nader inzien bevestigt.

Wat het woord belooft

“Anesthesie” belooft opheffing: het wegvallen van de prikkel. Dat is wat de scène suggereert — een mens onder het mes, en geen pijn, dus de pijn moet zijn uitgezet. Maar wat er in Luik gebeurt, heet nauwkeuriger hypnosedatie, en het is geen hypnose als enige verdoving. Het is een combinatie: hypnose, een lokale of regionale verdoving, en meestal een minimale dosis kalmerende medicatie via het infuus.¹ De verdoving doet het nociceptieve blokwerk — ze onderbreekt de pijnsignalen op weg naar het ruggenmerg. De hypnose doet iets anders: ze dempt de angst, verlaagt de benodigde medicatie, en houdt de aandacht weg bij wat er op tafel gebeurt.

Faymonville en haar team pasten die aanpak op grote schaal toe, in vele duizenden ingrepen, van schildklier tot borst.¹ De spectaculaire verschijning — een operatie zonder narcose — verhult het gewone mechanisme eronder. Hoe theatraler het oogt, hoe zichtbaarder wat er werkelijk aan het werk is. De term “hypnoanesthesie” benoemt het effect alsof het het mechanisme is. Wat aantoonbaar is, is verschoven weging plus een echte chemische blokkade — niet het uitzetten van pijn.

Niet weg, wel minder erg

De scherpste bevestiging komt uit een experiment van Rainville uit 1997. Proefpersonen kregen suggesties die niet de intensiteit van een pijnprikkel aanpakten, maar de onaangenaamheid ervan — hoe erg de pijn voelde, los van hoe sterk. Op de hersenscan veranderde selectief de activiteit in de anterieure cingulate cortex, het gebied dat de affectieve lading van pijn verwerkt, terwijl de primaire somatosensorische cortex — waar de ruwe intensiteit binnenkomt — onberoerd bleef.² De pijn werd niet minder sterk. Ze werd minder erg.

Dat is precies het onderscheid dat het hele stuk draagt. Hypnotische suggestie verandert vooral de affectieve dimensie van pijn, niet de ruwe sensorische input. Faymonvilles eigen beeldvormingswerk wijst dezelfde kant op: hypnotische analgesie moduleert de verwerking van pijn in het brein, in plaats van de nociceptie uit te schakelen.¹ Twee onderzoekslijnen, één conclusie — de prikkel blijft, de betekenis verschuift.

Waar het bewijs het stevigst is

Bij acute en procedurele pijn is de grond het robuustst. Patterson en Jensen vatten in hun overzicht samen dat hypnose bij kortdurende, medisch opgewekte pijn betrouwbare effecten laat zien, sterker dan bij chronische pijn.³ Montgomery en collega’s toonden in een gerandomiseerde studie bij borstchirurgie dat een korte hypnose-interventie vooraf de pijn en de spanning na de operatie merkbaar verlaagde.⁴ Bij brandwondenzorg — verbandwissels en het verwijderen van dood weefsel, tot de heftigste pijn die de geneeskunde kent — is hypnose gebruikt met klinisch relevante vermindering van pijn en angst.³ Een meta-analyse van vijfentachtig gecontroleerde experimentele studies bevestigde het patroon: duidelijke pijnverlichting, het sterkst bij acute en experimentele pijn.⁵

De grens van het verschijnsel

Dan de gevallen die de these lijken te overtreffen. In het India van de jaren 1840 opereerde de chirurg Esdaile honderden patiënten onder mesmerische “trance” — zware ingrepen, met naar verluidt lagere sterfte dan gebruikelijk.⁶ En er bestaan moderne, gedocumenteerde gevallen van operaties onder hypnose alléén. Maar die betreffen uitzonderlijk hypnotiseerbare mensen, onder sterk geselecteerde omstandigheden. Ze zijn de grens van het mogelijke, niet het model. En ze weerspreken de these niet: ook bij deze virtuozen is het aannemelijker dat de affectieve en aandachtsmatige verwerking van pijn diep wordt omgebogen dan dat de nociceptie letterlijk verdwijnt.

Waar het dunt

Zodra we van acute naar chronische pijn gaan, wordt het beeld gemengder. De effecten zijn er, maar kleiner en wisselvalliger, en de literatuur is minder eenduidig.⁵ Bij bevallingspijn is de terughoudendheid nog groter. De Cochrane-review vond dat hypnose mogelijk het gebruik van farmacologische pijnstilling vermindert, maar dat het bewijs beperkt is en van lage zekerheid.⁷ Dat is geen reden om het weg te wuiven, en geen reden om het groot te maken. Het is de eerlijke stand.

Modulatie, geen verdoving

Rainville en Faymonville wijzen naar hetzelfde. Hypnose kan echte pijnverlichting geven, maar via een begrensd neurocognitief mechanisme: ze moduleert de corticale verwerking en de affectieve betekenis van pijn. Ze zet de nociceptie niet uit. Wie dat onderscheid vasthoudt, ontkomt aan de val die in het woord “anesthesie” zit — de suggestie dat de pijn wordt weggenomen in letterlijke, totale zin.

De vrouw in Luik voelde de snede niet omdat een verdoving haar hielp en een stem haar elders hield. De pijn werd niet uitgezet. Ze werd minder erg — en dat bleek genoeg.

Bronnen

1. Faymonville, M.-E., Laureys, S., Degueldre, C., et al. (2000). Neural mechanisms of antinociceptive effects of hypnosis. Anesthesiology, 92(5), 1257–1267; en Faymonville, M.-E., et al. (2007). L’hypnose et ses mécanismes neurophysiologiques. Revue Médicale de Liège. ↩
2. Rainville, P., Duncan, G. H., Price, D. D., Carrier, B., & Bushnell, M. C. (1997). Pain affect encoded in human anterior cingulate but not somatosensory cortex. Science, 277(5328), 968–971. ↩
3. Patterson, D. R., & Jensen, M. P. (2003). Hypnosis and clinical pain. Psychological Bulletin, 129(4), 495–521. ↩
4. Montgomery, G. H., Bovbjerg, D. H., Schnur, J. B., et al. (2007). A randomized clinical trial of a brief hypnosis intervention to control side effects in breast surgery patients. Journal of the National Cancer Institute, 99(17), 1304–1312. ↩
5. Thompson, T., Terhune, D. B., Oram, C., et al. (2019). The effectiveness of hypnosis for pain relief: A systematic review and meta-analysis of 85 controlled experimental trials. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 99, 298–310. ↩
6. Esdaile, J. (1846). Mesmerism in India, and its Practical Application in Surgery and Medicine. London: Longman, Brown, Green, and Longmans. Te gebruiken als historische grenscase. ↩
7. Madden, K., Middleton, P., Cyna, A. M., Matthewson, M., & Jones, L. (2016). Hypnosis for pain management during labour and childbirth. Cochrane Database of Systematic Reviews, (5), CD009356. ↩