De lange winter van de hypnose

Iemand schrijft op LinkedIn dat hypnose, ontdaan van alle mystiek, eigenlijk gewoon een ritueel is. Een georganiseerde context, een stem die de aandacht leidt, een opbouw van verwachting — en een brein dat daarop reageert zoals een voorspellend systeem dat doet. De toon is nuchter, bijna achteloos. En juist die achteloosheid is nieuw.

Een generatie geleden schreef je niet zo over hypnose. Het woord rook naar zwavel: kermistent, pendelhorloge, de man die je liet kraaien als een haan. Wie het serieus nam, kreeg een wenkbrauw teruggekaatst. Dat een collega er vandaag laconiek een neurowetenschappelijk verhaal omheen vouwt, is geen detail. Het is het einde van een lange winter.

Om te begrijpen waarom die winter zo lang duurde — en waarom hij voorbij is — moet je één eigenschap volgen die door het hele verhaal loopt. Hypnose werkt bij de één diep en bij de ander nauwelijks. Datzelfde verschil dat het verschijnsel ooit de das omdeed, hijst het nu weer overeind.

Het magnetisme dat geen magnetisme was

Het begint met een arts die geen ongelijk wilde krijgen. Franz Anton Mesmer trok in de jaren tachtig van de achttiende eeuw volle zalen in Parijs met wat hij dierlijk magnetisme noemde: een onzichtbaar fluïdum dat hij door het lichaam zou sturen, waarna patiënten in stuiptrekkingen schoten en zich genezen verklaarden.¹ Lodewijk XVI benoemde in 1784 een commissie om de zaak te onderzoeken, met onder anderen Benjamin Franklin en Antoine Lavoisier.²

Hun oordeel was vernietigend en, achteraf bezien, vooruitziend. Een magnetisch fluïdum vonden ze niet. De effecten waren echt — mensen vielen werkelijk flauw, beefden werkelijk — maar de oorzaak lag in de verbeelding, in verwachting, niet in een stof.³ Hier ligt al de kiem van wat hypnose tweehonderd jaar later weer respectabel zou maken: een werkzaam effect waarvan de aangevoerde verklaring onzin is. Dat iets werkt, bewijst niet dát het werkt zoals de uitvinder beweert.

De zaal van Charcot

Een eeuw later kreeg hypnose haar tweede kans, en verspeelde die meteen. In het Parijse Salpêtrière demonstreerde Jean-Martin Charcot gehypnotiseerde patiënten voor een volle collegezaal. Hij beschouwde hypnose als een ziekelijke toestand, onlosmakelijk verbonden met hysterie, met vaste stadia die hij voor publiek doorliep.⁴

In Nancy dacht men er anders over. Liébeault en Bernheim hielden vol dat hypnose niets pathologisch had: het was gewone vatbaarheid voor suggestie, aanwezig bij gezonde mensen.⁵ Toen Charcot in 1893 stierf, stortte zijn theorie in. Het vermoeden rees dat zijn patiënten hun stadia hadden geleerd — gerepeteerd voor de zaal. Hypnose bleef achter met de geur van theater en bedrog.

Freud draait de sleutel om

De man die hypnose de definitieve klap toebracht, had haar eerst omarmd. Sigmund Freud studeerde bij Charcot en bezocht de school van Nancy, en in zijn vroege werk met Josef Breuer gebruikte hij hypnose om patiënten hun verdrongen herinneringen te laten herbeleven.⁶

Toen liet hij haar vallen. Niet alle patiënten waren even diep te hypnotiseren, het effect hield slecht stand, en Freud zocht een methode die bij iedereen werkte.⁷ Daar staat de rode draad opeens in de schijnwerper: het was juist de variabiliteit die hem afstootte. Hij ruilde hypnose in voor de vrije associatie, en de psychoanalyse die daarop volgde, koloniseerde decennialang het denken over de geest. Hypnose werd het afgedankte gereedschap van een meester die verder was gegaan.

De behavioristische winter

Wat de psychoanalyse niet begroef, deed het behaviorisme. In een psychologie die alleen het waarneembare gedrag wilde tellen, was er geen plaats voor een onzichtbare innerlijke toestand. Hypnose overleefde in de marge — in de spreekkamer van een enkele clinicus, op het podium van de illusionist.

Onderzoek verdween niet helemaal. Clark Hull bracht hypnose in de jaren dertig naar het laboratorium en behandelde suggestibiliteit als iets meetbaars.⁸ En in Stanford bouwde Ernest Hilgard vanaf de late jaren vijftig de schalen die hypnotiseerbaarheid in een getal vatten: de Stanford Hypnotic Susceptibility Scales, naast de Harvard-groepsschaal.⁹ Daarmee werd het lastige verschil tussen mensen voor het eerst gekwantificeerd — al zag het er nog uit als een beperking, niet als een vondst. Een deel van de mensen scoort hoog, een deel laag, de meesten ergens daartussen, en die score blijkt opvallend stabiel over de jaren.¹⁰

Intussen woedde de vraag of hypnose wel een aparte toestand wás. Onderzoekers als Barber en Spanos betoogden dat er niets bijzonders gebeurde: rol, verwachting en suggestie verklaarden alles.¹¹ De discussie liep vast. En een verschijnsel waarvan onderzoekers niet eens konden vaststellen óf het bestond, trekt geen geld en geen talent aan.

Het verschil onder de scanner

De dooi kwam van een onverwachte kant: de hersenscanner. Toen het mogelijk werd om te kijken wat er tijdens hypnose in het brein gebeurt, veranderde de status van de variabiliteit in één klap.

In 1997 lieten onderzoekers zien dat hypnotische suggesties de beleving van pijn konden bijstellen, gekoppeld aan meetbare activiteit in de cingulaire cortex — niet de pijnprikkel zelf veranderde, maar hoe onaangenaam die voelde.¹² Later bleek dat hoogvatbare mensen aantoonbaar andere verbindingen in hun brein hebben dan laagvatbare, onder meer tussen de netwerken voor aandachtssturing en saillantie.¹³

Dat was het kantelpunt. Het verschil tussen mensen was geen ruis meer die je weg moest poetsen, maar een echt, meetbaar kenmerk met een neuraal spoor. Wat eerst een bug leek — het werkt niet bij iedereen, dus waarom moeite doen — werd een feature: hier ligt een stabiel individueel verschil met een hersencorrelaat, en dat valt te onderzoeken.

Een nuchter verhaal

De laatste stap was theoretisch. De opkomst van het idee dat het brein een voorspellend systeem is, gaf hypnose eindelijk een respectabel onderdak. Geen magische toestand waarin een verborgen onderbewuste wordt bewerkt, maar een tijdelijke herinrichting van aandacht, verwachting en betekenis — een verschuiving in hoe het brein zijn voorspellingen weegt.¹⁴

En zo komen we terug bij de collega op LinkedIn. Zijn nuchtere uiteenzetting beschrijft de heropleving niet alleen, ze voert haar uit. Dat hij hypnose laconiek als context en voorspelling kan neerzetten, zonder zich te hoeven verdedigen tegen de zweem van kwakzalverij, is precies het bewijs dat de winter voorbij is.

Het mooie zit in de omkering. De eigenschap die hypnose ooit verbande — dat ze bij de één werkt en bij de ander niet — is wat haar nu de moeite waard maakt. Niet ondanks het verschil keert de belangstelling terug, maar dankzij het verschil. Wat een meester ooit deed besluiten zijn gereedschap weg te leggen, is wat een nieuwe generatie onder de scanner schuift.

Bronnen

1. Voor Mesmer en het dierlijk magnetisme: Ellenberger, H. F. (1970). The Discovery of the Unconscious: The History and Evolution of Dynamic Psychiatry. New York: Basic Books.
2. Herr, H. W. (2005). Franklin, Lavoisier, and Mesmer: origin of the controlled clinical trial. Urologic Oncology, 23(5), 346–351. https://doi.org/10.1016/j.urolonc.2005.02.003
3. De commissie van 1784 schreef de effecten toe aan verbeelding en verwachting, niet aan een magnetisch fluïdum; zie Herr (2005), die de schijninterventies beschrijft als vroeg model van de gecontroleerde proef.
4. Voor Charcot, de Salpêtrière en hypnose als pathologische toestand verbonden met hysterie: Ellenberger (1970), The Discovery of the Unconscious.
5. Voor de school van Nancy: Bernheim, H. (1886). De la suggestion et de ses applications à la thérapeutique. Paris: Doin; en Ellenberger (1970).
6. Breuer, J., & Freud, S. (1895). Studien über Hysterie. Leipzig/Wien: Deuticke. (Vroege cathartische methode met hypnose.)
7. Freud liet de hypnose los, mede omdat niet al zijn patiënten te hypnotiseren waren en het effect onstabiel bleek; zie Ellenberger (1970) en Freuds eigen latere weergave in Selbstdarstellung (1925).
8. Hull, C. L. (1933). Hypnosis and Suggestibility: An Experimental Approach. New York: Appleton-Century.
9. Weitzenhoffer, A. M., & Hilgard, E. R. (1959/1962). Stanford Hypnotic Susceptibility Scale, Forms A, B & C. Palo Alto: Consulting Psychologists Press; en Shor, R. E., & Orne, E. C. (1962). Harvard Group Scale of Hypnotic Susceptibility, Form A. Palo Alto: Consulting Psychologists Press.
10. Piccione, C., Hilgard, E. R., & Zimbardo, P. G. (1989). On the degree of stability of measured hypnotizability over a 25-year period. Journal of Personality and Social Psychology, 56(2), 289–295. (Test-hertestcorrelatie ≈ .71 over circa 25 jaar.)
11. Spanos, N. P. (1986). Hypnotic behavior: A social-psychological interpretation of amnesia, analgesia, and trance logic. Behavioral and Brain Sciences, 9(3), 449–467; en Kirsch, I. (1985). Response expectancy as a determinant of experience and behavior. American Psychologist, 40(11), 1189–1202.
12. Rainville, P., Duncan, G. H., Price, D. D., Carrier, B., & Bushnell, M. C. (1997). Pain affect encoded in human anterior cingulate but not somatosensory cortex. Science, 277(5328), 968–971.
13. Hoeft, F., Gabrieli, J. D. E., Whitfield-Gabrieli, S., Haas, B. W., Bammer, R., Menon, V., & Spiegel, D. (2012). Functional brain basis of hypnotizability. Archives of General Psychiatry, 69(10), 1064–1072. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2011.2190 (Verhoogde connectiviteit tussen de dorsolaterale prefrontale cortex en de dorsale anterieure cingulate cortex bij hoogvatbaren.)
14. Martin, J.-R., & Pacherie, E. (2019). Alterations of agency in hypnosis: A new predictive coding model. Psychological Review, 126(1), 133–152. https://doi.org/10.1037/rev0000134; voor een recent overzicht: Zahedi, A., Lynn, S. J., & Sommer, W. (2024). How hypnotic suggestions work — A systematic review of prominent theories of hypnosis. Consciousness and Cognition, 123, 103730.