Regressie: de verleiding van het oorsprongsverhaal

Eerlijk over hypnose — deel 1

“Doe je ogen dicht. Adem rustig. Ga nu terug — naar de eerste keer dat je je zo voelde.” Op de bank ontspant iemand, en in het halfduister van de sessie begint een beeld op te komen: een kamer, een stem, een hand. De cliënt zoekt het begin van de klacht, en regressie belooft dat begin te leveren. Wie zou dat niet willen. Een klacht met een oorzaak is geen willekeur meer; ze krijgt een vorm, een datum, soms een dader, en daarmee een uitweg. Het is een mooi verhaal. En juist daarin schuilt het gevaar.

Waarom het verleidt

Regressie beloont twee mensen tegelijk. De cliënt ziet een vormeloze klacht veranderen in iets met een geschiedenis: niet “ik ben nu eenmaal zo”, maar “er is mij iets overkomen”. Dat is invoelbaar — een oorzaak maakt het lijden draaglijk. De behandelaar krijgt een verhaallijn, een richting, een moment waarop er zichtbaar iets gebeurt. Twee mensen die door dezelfde scène worden geraakt, voelen samen dat ze ergens komen.

Maar dat een ingreep voor beiden zo bevredigend is, bewijst niet dat ze klopt. Het is eerder reden tot oplettendheid. Bevrediging en juistheid lopen niet vanzelf gelijk op, en regressie is bovenal bevredigend.

Twee problemen, niet één

“Het verleden is onbetrouwbaar” klinkt als één bezwaar, maar het zijn er twee, en ze staan los van elkaar. Het eerste gaat over betrouwbaarheid: kan hypnotische regressie achterhalen wat er werkelijk gebeurd is? Niet op een manier waarop je kunt bouwen. Het tweede gaat over het model erachter: ook als het geheugen feilloos werkte, blijft de aanname wankel dat elke klacht één vindbare oorzaak in het verleden heeft, en dat het herbeleven daarvan geneest.

Dat onderscheid houdt het verwijt zuiver. Misbruik en trauma zijn echt. De meeste mensen die als kind iets ergs is overkomen, dragen die herinnering met zich mee. Het verleden is niet verzonnen. Het bezwaar geldt de techniek en het model, niet het bestaan van het leed — en wie dat onderscheid laat vallen, verdient het verwijt van ontkenning.

Het geheugen is geen harde schijf

Het beeld van een geheugen als opslag — open een bestand, lees terug wat erop staat — is hardnekkig en onjuist. Een herinnering wordt niet teruggelezen maar opnieuw opgebouwd, en bij elke keer dat ze bovenkomt opnieuw weggeschreven. Ophalen is bewerken. Onder hypnose gebeurt dat onder de meest sturende omstandigheden die er zijn: ontspannen, ontvankelijk, geladen, tegenover iemand die — vaak zonder het te willen — verwacht dat er iets te vinden valt.

Het verraderlijke is wat hypnose met de zekerheid doet. Ze maakt een herinnering niet juister, maar wel overtuigender. De cliënt staat op met een doorleefde scène, en juist die overtuiging is het probleem, want zekerheid en juistheid zijn losgekoppeld.

Daar komt een wrange wending bij. Wie als kind getraumatiseerd is, blijkt gemiddeld ontvankelijker voor suggestie en voor hypnose. De groep waarvoor regressie het vaakst wordt ingezet, is daarmee precies de groep die het kwetsbaarst is voor een herinnering die er nooit geweest is.

Van suggestie naar beschuldiging

Dit is geen theoretisch risico. Experimenteel onderzoek laat zien dat ook gezonde proefpersonen volledige valse jeugdherinneringen ontwikkelen — de bekendste demonstratie is een gedetailleerde, met overtuiging navertelde herinnering aan verdwaald raken in een winkelcentrum, een gebeurtenis die nooit plaatsvond.¹ Als dat al lukt in een nuchtere onderzoeksopzet, laat zich raden wat er gebeurt in een sessie waarin verwachting, herhaling en emotie samenkomen.

De jaren negentig leverden het bewijs uit de praktijk. De zogenoemde memory wars brachten mensen voort die hun in therapie teruggevonden beschuldigingen later introkken, families die uiteenvielen, en rechtszaken tegen behandelaars. Een terugkerend verwijt daarin betreft de toestemming: dat de cliënt niet te horen kreeg dat de gebruikte techniek niet door betrouwbaar bewijs wordt gedragen, en dat de opgekomen herinnering een product van de behandeling kon zijn.² Dat punt snijdt dieper dan de vraag of het werkt. Het verschuift de kwestie naar iets anders: iemand een ingreep laten ondergaan zonder te melden dat de opbrengst verzonnen kan zijn.

En er is een sluitstuk dat alles afdekt. Blijft de klacht na de regressie bestaan, dan was de echte oorzaak blijkbaar nog niet gevonden. Zo kan het model niet falen — het vraagt alleen om nog een sessie. Een verklaring die zichzelf nooit ongelijk kan geven, verklaart niets. Ze bindt de cliënt aan de stoel.

Wat de vakwereld adviseert

Dit is geen mening van een enkele dwarsligger. Beroepsverenigingen zijn er opvallend eensgezind over: er is geen bewijs dat bewustzijnsveranderende technieken als hypnose betrouwbare feitelijke informatie over het verleden kunnen opleveren, en hypnotische regressie geldt als van onbewezen werkzaamheid.² Een teruggevonden herinnering kan letterlijk waar zijn, of beeldspraak, of voortkomen uit fantasie en droom — en zodra het op betrouwbaarheid aankomt, horen hypnose en suggestie er juist buiten te blijven.³

Voor de Nederlandse lezer ligt het dichtbij. De Gezondheidsraad kwam in 2004 tot een afgewogen slotsom: een verdwenen herinnering kán in beginsel terugkeren, en het bestaan van misbruik staat niet ter discussie — maar herinneringen die pas in therapie opkomen horen niet thuis in een rechtszaal, en waarheidsvinding is geen taak van de behandelaar.⁴ In datzelfde land beoordeelt een forensische expertgroep sinds eind jaren negentig aangiften die op teruggevonden herinneringen berusten, juist omdat een oprecht geloofde maar onjuiste beschuldiging een reëel gevolg is.⁵

“Maar ik werk symbolisch”

De eerlijkste tegenwerping komt van de behandelaar zelf: ik zoek geen historische waarheid, ik gebruik de overgang naar een gevoel om dat te herwerken; of de scène precies klopt, doet er niet toe. Dat verdient een serieus antwoord, want het is het sterkste verweer.

Toch blijven er drie bezwaren staan. De cliënt vat de opgekomen scène meestal wél letterlijk op, wat de behandelaar er ook bij zegt; er is dan een overtuiging gevormd met gevolgen in de echte wereld, tot een breuk met de familie aan toe. Wordt vooraf gezegd dat het materiaal verzonnen kan zijn, dan is het gat in de toestemming terug; wordt het verzwegen, dan rust de werking op een misverstand. En een gevoel laat zich herwerken zonder dat er een pseudoherinnering van een concrete gebeurtenis voor nodig is. De symbolische verdediging verklaart waarom iemand het zou willen doen — niet waarom hij de gevaarlijke route zou kiezen.

De uitweg is eenvoudiger dan het oorsprongsverhaal doet vermoeden. Een patroon laat zich veranderen zonder dat eerst de “ware” gebeurtenis is opgegraven. De aanname dat verandering moet wachten op die vondst is geen neutrale techniek maar een geloofsartikel — en, zoals we zagen, een dat zichzelf nooit ongelijk geeft en de cliënt aan de stoel bindt. Richt de aandacht vooruit, op wat iemand wil en op wat hij kan beïnvloeden, en de archeologie blijkt overbodig.

Hypnose heeft de belofte van een opgedolven verleden niet nodig; ze is ook zonder die belofte merkwaardig genoeg. Sterker nog: juist wanneer ze die belofte doet, is oplettendheid geboden — want de mooiste oorsprongsverhalen zijn precies de verhalen die nergens naar verwijzen.

Bronnen

1. Loftus, E. F. & Pickrell, J. E. (1995). The formation of false memories. Psychiatric Annals, 25(12), 720–725.
2. Royal College of Psychiatrists (1997), Reported Recovered Memories of Child Sexual Abuse; zie ook Brandon, S., Boakes, J., Glaser, D. & Green, R. (1998). Recovered memories of childhood sexual abuse: implications for clinical practice. British Journal of Psychiatry, 172, 296–307.
3. British Psychological Society (1995). Recovered Memories: The Report of the Working Party of the British Psychological Society. Leicester: BPS.
4. Gezondheidsraad (2004). Omstreden herinneringen. Den Haag: Gezondheidsraad, publicatie nr. 2004/02.
5. Landelijke Expertisegroep Bijzondere Zedenzaken (LEBZ). Zie voor de context het rapport Omstreden herinneringen (Gezondheidsraad, 2004).