De ontlading die niets oploste

Op een avond in september deed Edwin Selij samen met bijna vijftienduizend anderen The Dickens Process. Je kiest drie beperkende overtuigingen. Je maakt contact met de pijn die ze je hebben gekost, in het verleden, in het heden, in de toekomst. Die pijn stapel je en versterk je, drie kwartier tot een uur lang. Wat kost het je over vijf jaar, over tien, over twintig. Daarna schrijf je de oude overtuiging over met een nieuwe waarheid en pomp je er energie in tot die nieuwe waarheid staat. Mensen gillen. Ze huilen. Ze storten in. En dan komt de ontlading, die volgens Edwin mogelijk nog heftiger is dan alles wat eraan voorafging.

De techniek dankt haar naam aan A Christmas Carol, waarin Scrooge door drie geesten langs zijn verleden, heden en toekomst wordt gevoerd. Ze wordt toegeschreven aan Tony Robbins en hoort bij zijn seminar Unleash the Power Within.¹

Het proces dat zijn eigen materiaal bestelt

Het interessantste van Edwins verslag staat aan het slot, en hij bedoelt het als grap. Hij ging naar boven om zijn twee zoons hun eigen proces te laten doen. De een kwam erachter dat hij geen beperkende overtuigingen had. De ander vond de consequenties niet boeien. Dan vindt hij wel een andere manier, schrijft Edwin, met een lachende emoji erachter.

Er staat meer dan een grap. Edwin moest zijn eigen voorbeeld ter plekke verzinnen, want die overtuiging had hij niet. Zijn zoons vonden er geen. Het proces begint met de aanname dat je er drie hebt en dat ze je iets kosten. Wie er geen aantreft, levert er een aan. Vanaf dat moment werkt de procedure op materiaal dat de procedure zelf heeft besteld, en de opluchting aan het eind is de opluchting over een last die je er zelf hebt opgelegd. Het slotzinnetje maakt het compleet: het doel staat vast, alleen de route is nog onderhandelbaar. Zo geconstrueerd kan een methode zich niet vergissen.

Het drukvat dat Freud achterliet

De gedachte dat een gevoel eruit moet, is ouder dan de coachingzalen waarin ze wordt uitgevoerd. Breuer en Freud schreven in 1895 dat het symptoom blijft bestaan zolang het affect dat bij een herinnering hoort niet is afgevoerd, en dat genezing volgt op de abreactie: het alsnog laten stromen van wat was ingeklemd.² Freud verliet dat model later zelf. De vakfolklore niet. In opleidingen, workshops en seminars leeft het voort als techniek, meestal zonder dat iemand nog weet waar het vandaan komt.

Dat het zo taai is, komt doordat het nauwelijks als theorie wordt herkend. Emotie als vloeistof in een vat onder druk is geen model dat je aanhangt, het is de manier waarop we over gevoel praten. Woede kookt over, verdriet zit opgekropt, iemand barst uit. Lakoff en Johnson lieten zien dat zulke conceptuele metaforen niet versieren maar sturen: ze schrijven voor welke oplossingen denkbaar zijn.³ Wie in vaten denkt, komt vanzelf uit bij aftappen. In de hypnotherapie duikt hetzelfde patroon op in de taal van opslag en toegang, waarin het onbewuste een ruimte wordt met inhoud die eruit gehaald moet worden.

Wat uiten met woede doet

Het drukvat levert een toetsbare voorspelling: wie het gevoel uit, houdt er minder van over. Bushman zette die voorspelling op de proef. Deelnemers die na een belediging op een bokszak sloegen terwijl ze aan de dader dachten, waren daarna niet kalmer maar bozer en agressiever dan deelnemers die niets deden.⁴ Twee jaar eerder had hij met Baumeister en Stack iets gevonden dat nog een slag scherper is. Mensen die eerst een tekst hadden gelezen waarin catharsis werd aangeprezen, kozen daarna vaker voor de agressieve handeling, en juist het uitvoeren van die handeling verhoogde hun latere agressie.⁵ Het geloof in ontlading produceert het gedrag dat het probleem in stand houdt. Dat is niet alleen een methode die niet werkt, dat is een methode die haar eigen noodzaak creëert.

Ik heb het zelf aan de ontvangende kant meegemaakt. Ooit kwam ik bij een crisisteam terecht. Een van de twee psychologen begon in mijn verleden te wroeten, op een toon die ik zijig vond, met veel meeleven in zijn stem. Ik voelde me niet begrepen. Ik richtte me op zijn collega, die normaler deed, en dat was maar goed ook, want ik begon kwaad te worden. Pas later hoorde ik van mijn toenmalige vriendin, zelf psycholoog geweest, wat de bedoeling was geweest. Hij wilde dat ik ging huilen.

Wat hij opriep was geen verdriet. Het was agressie. Ik was daarin geen uitzondering op het onderzoek, ik was het patroon.

Er bestaat ook klinisch bewijs voor wat een confronterende stijl aanricht. Miller, Benefield en Tonigan verdeelden tweeënveertig probleemdrinkers over een directief-confronterende gespreksstijl, een cliëntgerichte stijl en een wachtlijst. De confronterende stijl riep aantoonbaar meer weerstand op, en die weerstand voorspelde slechtere uitkomsten na een jaar. Eén therapeutgedrag hing sterk samen met het resultaat: hoe meer de therapeut confronteerde, hoe meer de cliënt een jaar later dronk.⁶ De eerlijkheid gebiedt erbij te zeggen dat de twee stijlen niet verschilden in hun totale effect op het drinken; het is de weerstand die het verband draagt, en de steekproef was klein. Maar de richting is onmiskenbaar, en ze wijst de andere kant op dan de folklore belooft.

Activatie is een voorwaarde, geen werkzame stof

Hier moet ik de andere kant van de weegschaal benoemen, want de tegenovergestelde overtuiging is even onhoudbaar. Emotie in de behandelkamer is geen vergissing. Foa en Kozak formuleerden in 1986 twee voorwaarden voor emotionele verwerking: de angststructuur moet geactiveerd worden, en er moet nieuwe informatie binnenkomen die onverenigbaar is met wat die structuur voorspelt.⁷ Zonder activatie gebeurt er niets. Dat deel klopt.

Het is de tweede voorwaarde die het onderscheid maakt. Activatie is nodig maar niet voldoende. Wie alleen het volume opvoert en verder niets aanbiedt, laat de structuur intact en heeft een uur lang de voorwaarde geleverd waaronder de ingreep had kunnen plaatsvinden. Precies dat is wat er gebeurt wanneer pijn drie kwartier lang wordt gestapeld. De vraag is niet of er iets werd geactiveerd. De vraag is wat er ondertussen aan corrigerende ervaring beschikbaar was, en herhaald voornemen is dat niet.

De piek als bewijs

Waarom overtuigt het dan zo. Omdat de intensiteit het overtuigingswerk doet. Wat zo heftig voelde, moet wel belangrijk zijn geweest. De ontlading die volgt is voor een groot deel het wegvallen van een spanning die in dezelfde sessie is opgebouwd, en dat wegvallen voelt als bevrijding. Het gevoel wordt het bewijs, en het bewijs bevestigt de procedure die het gevoel heeft opgewekt.

Ondertussen krijgt het deel dat het eigenlijke werk zou moeten doen een fractie van de tijd. De nieuwe overtuiging wordt erin gepompt op het moment van maximale opwinding en uitputting, verbaal, in koor. Bandura onderscheidt vier bronnen waaruit iemand vertrouwen in eigen kunnen put, en hij is duidelijk over welke doorgaans het zwaarst weegt: de ervaring dat het je daadwerkelijk lukt. Verbale overreding kan werken, maar is op zichzelf minder robuust dan directe succeservaring.⁸ Drie kwartier gaat naar de opwinding, een paar minuten naar de zwakste bron.

Daar komt bij dat wat in een zaal met vijftienduizend mensen wordt geleerd, ook in die zaal is geleerd. Verandering die in één context is verworven, komt die context vaak niet uit. De vraag is niet of het zaterdagavond werkte. De vraag is of het dinsdagochtend nog iets doet.

Wie de val opvangt

Blijft over wat mij het zwaarst weegt. Vijftienduizend mensen, geen intake, geen screening, geen zicht op wie er onderuit gaat, geen nazorg. In behandelsettings wordt distress gedoseerd, individueel afgestemd en begeleid, en zelfs dan met aandacht voor wie erdoorheen zakt. Hier wordt hij collectief opgewekt en aangewakkerd, in een groep waarin huilen en gillen bovendien besmettelijk zijn. Wie in die zaal een oude wond opengelegd krijgt en er niet uitkomt, staat na afloop op straat met de energie van de anderen als enige aanwijzing dat het gewerkt moet hebben.

Niets van dit alles maakt het onzin om vooruit te kijken naar wat een gewoonte je over tien jaar kost. Dat is een redelijke oefening. En er bestaat serieus onderzoek naar plotselinge omslagpunten die wel degelijk beklijven. Alleen ontstaan die niet doordat iemand op commando harder lijdt.

De piek is echt. Vijftienduizend mensen voelden werkelijk wat ze voelden, en Edwin beschrijft het eerlijk. Wat niet vaststaat is wat de piek heeft gedaan. Ontlading is geen bewijs van verwerking, ze is het gevoel dat overblijft wanneer je stopt met duwen.

Bronnen

1. De term verwijst naar Charles Dickens, A Christmas Carol (1843). De techniek wordt in coaching- en medialiteratuur consequent toegeschreven aan Tony Robbins en geassocieerd met zijn seminar Unleash the Power Within; een primaire tekst van Robbins waarin de term wordt geïntroduceerd is in open bronnen niet te vinden. Zie onder meer de beschrijving door Tim Ferriss, Business Insider, januari 2017. ↩
2. Breuer, J. & Freud, S. (1895). Studien über Hysterie. Leipzig/Wenen: Deuticke. ↩
3. Lakoff, G. & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press. ↩
4. Bushman, B. J. (2002). Does venting anger feed or extinguish the flame? Catharsis, rumination, distraction, anger, and aggressive responding. Personality and Social Psychology Bulletin, 28(6), 724–731. ↩
5. Bushman, B. J., Baumeister, R. F. & Stack, A. D. (1999). Catharsis, aggression, and persuasive influence: self-fulfilling or self-defeating prophecies? Journal of Personality and Social Psychology, 76(3), 367–376. ↩
6. Miller, W. R., Benefield, R. G. & Tonigan, J. S. (1993). Enhancing motivation for change in problem drinking: a controlled comparison of two therapist styles. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 61(3), 455–461. ↩
7. Foa, E. B. & Kozak, M. J. (1986). Emotional processing of fear: exposure to corrective information. Psychological Bulletin, 99(1), 20–35. ↩
8. Bandura, A. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control. New York: W. H. Freeman, hoofdstuk 3 (Sources of Self-Efficacy), pp. 79–115; verbale overreding pp. 101–105. ↩