Wanneer is het ernstig genoeg?

Een artikel dat op een Engelstalige hypnotherapie-blog verscheen, opent met een herkenbare zin. Je hoeft niet in crisis te zijn om hulp te zoeken. Daarna volgt een opsomming: piekeren, slecht slapen, sneller geïrriteerd, minder zelfvertrouwen, vermijden wat eerder gewoon ging. Wie zou zich daar niet ergens in herkennen?

Precies daar zit het probleem. En tegelijk zit daar misschien een punt.

Wat subklinisch betekent

In de psychiatrie noemen we klachten subklinisch als ze reëel zijn, maar niet voldoen aan de diagnostische drempel voor een stoornis. Iemand piekert veel, slaapt slechter, voelt zich vaker gespannen — maar het is geen depressie, geen angststoornis. Het zit eronder.

Onderzoek laat zien dat zulke klachten niet onschuldig zijn. Cuijpers en Smit publiceerden in 2004 een systematische review waaruit bleek dat mensen met subdrempelige depressieve klachten een verhoogd risico lopen om binnen enkele jaren een volledige depressie te ontwikkelen. Het verschil tussen “iets minder” en “een stoornis” is dus deels gradueel.

Dat is een belangrijke bevinding. Het is ook een gevaarlijke, want hij laat zich gemakkelijk lenen voor een retoriek die zegt: wacht niet, grijp in, voordat het erger wordt.

De grens schuift

De drempel tussen klacht en stoornis is geen natuurconstante. Hij is gezet, en hij verschuift. De Australische psycholoog Nick Haslam beschreef in 2016 het verschijnsel dat hij concept creep noemde: de geleidelijke uitbreiding van termen als trauma, misbruik, pesten en stoornis. Wat ooit een scherp omschreven categorie was, wordt breder. Niet door kwade wil, maar door een mengsel van groeiende gevoeligheid voor leed, professionele belangen en culturele dynamiek.

Concept creep is niet per definitie slecht. Soms wordt iets terecht erkend dat eerder werd weggewuifd. Maar het maakt grenzen onscherper, en het vergroot de markt voor wie iets aanbiedt. Iemand die zich vermoeid en gespannen voelt past nu in een categorie die twintig jaar geleden geen categorie was.

Wat het brein doet met herhaling

De onderbouwing voor vroeg ingrijpen hangt vaak aan neuroplasticiteit. Het brein leert door herhaling, en patronen slijten in. Wie vaak vermijdt, vermijdt steeds makkelijker. Wie veel piekert, piekert vlotter. Dat klopt.

Maar dit mechanisme is generiek. Het zegt iets over hoe het brein werkt, niet iets specifieks over hypnose, of over welke interventie dan ook. Het wordt in vrijwel elke therapiebrochure aangehaald, juist omdat het zo’n breed argument is. Het bewijst dat herhaling iets doet — niet dat een bepaalde interventie het beste tegengif is.

Waar hypnose mogelijk aangrijpt

Wat doet hypnose dan precies? Landry, Lifshitz en Raz publiceerden in 2017 een systematische review van neuro-imaging-studies en concludeerden dat hypnose samenhangt met meetbare veranderingen in aandachtsnetwerken en in het Default Mode Network — het hersengebied dat actief is bij introspectie en gedachten over jezelf. Dat is een aannemelijk aangrijpingspunt voor klachten waarin piekeren en zelfkritiek een grote rol spelen.

Tegelijk wijst Irving Kirsch, een van de invloedrijkste onderzoekers in dit veld, al decennia op iets anders: response expectancy. De verwachting dat een interventie zal werken, is zelf een werkzaam bestanddeel. Bij milde klachten — waar de symptomen sowieso fluctueren, en waar de drempel voor verbetering laag is — is het aandeel van verwachting waarschijnlijk groter dan bij ernstige stoornissen.

Dat maakt hypnose niet waardeloos. Het maakt wel dat enige terughoudendheid op zijn plaats is bij stellige uitspraken over “wat hypnose doet” bij milde klachten. Een deel van wat het doet, doet de context.

Het frame zelf

Hier wordt het ongemakkelijk. “Wacht niet tot het crisis is” is een argument dat onfalsifieerbaar is. Het werkt altijd, voor elke aanbieder, voor elke vorm van begeleiding. Iedereen heeft wel een patroon dat in theorie erger zou kunnen worden. De markt voor preventieve interventies is per definitie groter dan de markt voor behandeling, omdat preventie geen bovengrens kent.

Preventief onderzoek zelf is bovendien moeilijker dan het lijkt. Cuijpers wees er in 2021 op dat veel zogenaamde preventiestudies in werkelijkheid lichte klachten behandelen die er al zijn — niet voorkomen wat nog niet bestaat. De absolute effecten zijn vaak klein, en een groot deel van de deelnemers zou ook zonder interventie nooit een stoornis hebben ontwikkeld. Dat is geen reden om vroege hulp af te wijzen. Het is wel reden om de claim “vroeg ingrijpen voorkomt erger” met zorg te onderbouwen, niet met een opsomming van wat er mis kan gaan.

Wanneer het wel klopt

En toch. Er zijn situaties waarin vroeg aandacht geven aan een patroon verschil maakt. Slaapproblemen die net beginnen reageren beter op gedragsmatige interventies dan slaapproblemen die jaren bestaan. Beginnende vermijding bij angst is eenvoudiger te keren dan ingesleten vermijding. Iemand die merkt dat hij steeds vaker dezelfde gedachtegang doorloopt, kan daar baat bij hebben om die te onderbreken voordat het automatisme wordt.

Het Britse NICE-richtsnoer voor depressie hanteert sinds 2022 een gelaagde aanpak waarin lichtere klachten lichtere interventies krijgen, en pas wordt opgeschaald als dat nodig blijkt. Dat is een redelijke middenweg tussen niets doen en alles medicaliseren. Het erkent dat vroege hulp soms zin heeft, zonder de drempel volledig op te heffen.

Slot

De vraag is niet of klachten ernstig genoeg zijn om er iets aan te doen. De vraag is of een patroon zichzelf in stand houdt, en of een interventie aannemelijk gericht kan ingrijpen op dat patroon. Hypnose kan dat soms. Andere dingen ook. Soms helpt het meest dat iemand het patroon überhaupt opmerkt.

“Wacht niet tot het crisis is” is geen leugen. Het is alleen geen reden op zich. Een goede reden ontstaat pas als iemand kan benoemen wat er gebeurt, wat hij eraan wil veranderen, en welke aanpak daar redelijkerwijs bij past. Dat is een ander gesprek dan een opsomming van waarschuwingssignalen.

Bronnen

Cuijpers, P. (2021). Indirect prevention and treatment of depression: An emerging paradigm? Clinical Psychology in Europe, 3(4), e6847. https://doi.org/10.32872/cpe.6847

Cuijpers, P., & Smit, F. (2004). Subthreshold depression as a risk indicator for major depressive disorder: A systematic review of prospective studies. Acta Psychiatrica Scandinavica, 109(5), 325–331. https://doi.org/10.1111/j.1600-0447.2004.00301.x

Haslam, N. (2016). Concept creep: Psychology’s expanding concepts of harm and pathology. Psychological Inquiry, 27(1), 1–17. https://doi.org/10.1080/1047840X.2016.1082418

Haslam, N., Tse, J. S. Y., & De Deyne, S. (2021). Concept creep and psychiatrization. Frontiers in Sociology, 6, 806147. https://doi.org/10.3389/fsoc.2021.806147

Heap, M., Alden, P., Brown, R. J., Naish, P., Oakley, D. A., Wagstaff, G., & Walker, L. G. (2001). The nature of hypnosis: A report prepared by a working party at the request of the Professional Affairs Board of the British Psychological Society. British Psychological Society.

Kirsch, I. (1997). Specifying nonspecifics: Psychological mechanisms of placebo effects. In A. Harrington (Ed.), The placebo effect: An interdisciplinary exploration (pp. 166–186). Harvard University Press.

Kirsch, I. (2018). Response expectancy and the placebo effect. International Review of Neurobiology, 138, 81–93. https://doi.org/10.1016/bs.irn.2018.01.003

Landry, M., Lifshitz, M., & Raz, A. (2017). Brain correlates of hypnosis: A systematic review and meta-analytic exploration. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 81(Part A), 75–98. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2017.02.020

National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: Treatment and management (NICE guideline NG222). https://www.nice.org.uk/guidance/ng222