De schakelaar die geen schakelaar is

Eerste stuk in een reeks over hypnosetechnieken — wat ze aantoonbaar doen, en welk mechanisme-verhaal eromheen hangt.

De hypnotiseur laat zijn stem zakken. Adem in, en met de uitademing zak je dieper weg. De ogen vallen dicht, het hoofd knikt, en op een teken — “slaap” — lijkt er iets om te klappen. Wakker aan de ene kant, onder aan de andere. Wie toekijkt, ziet een omslag: een moment waarop de een de ander ergens naartoe brengt.

Dit is de inductie, de meest iconische techniek van de hypnose, en de opening van een reeks over wat die technieken werkelijk doen. De rode draad staat meteen in dit eerste stuk: een techniek is een procedure die condities schikt, geen schakelaar die een toestand aanzet. Nergens is de verleiding van het schakelaar-beeld sterker dan bij de inductie. En nergens klopt het minder.

Geen drempel om overheen te stappen

De inductie ziet eruit als een grens die je oversteekt: hiervoor wakker, hierna onder. Maar er is geen drempel, geen aan of uit. Wat de inductie doet, is condities inrichten. Ze vernauwt de aandacht, wekt een verwachting, nodigt uit tot opgaan, en vraagt om toestemming mee te gaan. Wat daarna “onder” heet, is geen toestand die aanklikt; het is wat zich organiseert zodra die condities er zijn. Het ritueel — de dalende stem, het aftellen, de “drop” — is toneel dat helpt de condities te scheppen, geen knop die iets inschakelt. (Zie ook: Wie hypnotiseert wie? Het zelf onder hypnose)

De verwachting doet het werk

En het bewijs laat zien welke conditie het gewicht draagt. Braffman en Kirsch legden mensen dezelfde suggesties twee keer voor: één keer na een hypnose-inductie, en één keer gewoon wakker, met de vraag zich iets voor te stellen. De twee hingen sterk samen — vrijwel alles wat mensen “onder hypnose” deden, deden ze ook zonder inductie. De inductie voegde iets toe, maar bescheiden. En toen de onderzoekers de mogelijke voorspellers naast elkaar legden, bleef er één overeind die de rest overschaduwde: de verwachting. Wie verwachtte te zullen reageren, reageerde.¹

Dat past in wat Kirsch respons-verwachting noemde: de verwachting dat een onwillekeurige reactie zal optreden — een zwaarder wordende arm, een vervagend besef van de omgeving — roept die reactie mede op.² De inductie werkt dus niet doordat het script iets aanzet, maar doordat het een verwachting installeert die zichzelf waarmaakt.

Eén bevinding maakt het schakelaar-beeld helemaal onhoudbaar. Bij een deel van de deelnemers verláágde de inductie de suggestibiliteit — ze reageerden erna minder dan ervoor.¹ Een schakelaar die bij sommigen de verkeerde kant op gaat, is geen schakelaar. (zie ook: Hypnobo: is hypnose een placebo zonder bedrog?)

Verschillende deuren, dezelfde kamer

De vormen lopen sterk uiteen. Progressieve ontspanning telt langzaam het lichaam af. Oogfixatie laat je naar één punt staren tot de oogleden zwaar worden. De verwarringstechniek overlaadt je met tegenstrijdige zinnen tot je de greep laat vieren. De snelle inductie doet in één ruk wat de andere in tien minuten doen. Als theater zijn het verschillende dingen. Onder de motorkap doen ze hetzelfde: de aandacht vernauwen, een verwachting wekken, en voortbouwen op wat de persoon zelf meebrengt.

Wat de inductie wél doet

Nu de andere kant, want “geen schakelaar” is niet “niets.” Een inductie dóét iets echts. Bij wie ervoor openstaat, verschuift ze betrouwbaar de aandacht en vergroot ze de kans dat een suggestie aanslaat. Dat is meetbaar en herhaalbaar. Wat ze niet doet, is “het bewuste uitschakelen” of een aparte toestand inschakelen die het overneemt. En de grootste factor ligt niet eens in de techniek, maar in de persoon: hoe ontvankelijk iemand is voor suggestie is een tamelijk stabiele eigenschap — in één onderzoek bleef de score over vijfentwintig jaar opvallend constant.³ De inductie is een bescheiden versterker van een aanleg die er al was, geen apparaat dat een toestand fabriceert.

Terug naar de scène. Er klapte niets om, want er is niets om te klappen. Er werden condities geschikt — aandacht, verwachting, toestemming — en in die condities organiseerde zich wat we “onder” noemen. De hypnotiseur zette het niet aan. Hij richtte het toneel in, en ving wat vanzelf kwam.

De inductie belooft een knop en levert een toneel. Dat ze toch werkt, ligt niet aan de schakelaar — er is er geen — maar aan wie ervoor gaat zitten.

Bronnen

1. Braffman, W., & Kirsch, I. (1999). Imaginative suggestibility and hypnotizability: An empirical analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 77(3), 578–587.
2. Kirsch, I. (1985). Response expectancy as a determinant of experience and behavior. American Psychologist, 40(11), 1189–1202.
3. Piccione, C., Hilgard, E. R., & Zimbardo, P. G. (1989). On the degree of stability of measured hypnotizability over a 25-year period. Journal of Personality and Social Psychology, 56(2), 289–295.