Wie hypnotiseert wie? Het zelf onder hypnose

Na een sessie pakt een vrouw haar eigen arm vast, alsof ze die voor het eerst zag. De arm hing minutenlang vanzelf in de lucht, traag bewegend op een suggestie van licht-worden, en kwam pas weer omlaag toen de hypnotiseur het zei. Nu, met de hand weer op tafel, kijkt ze ernaar en zegt: “Was ik dat?”

Het is een vraag die hypnotiseurs vaker horen. Meestal lachen we hem weg met een geruststelling: natuurlijk was jij dat, je hebt het zelf gedaan, hypnose is zelfhypnose. Maar de vraag is beter dan ze klinkt. Want wat is dat “ik” dat het al dan niet gedaan zou hebben?

In een eerder stuk besprak ik de slogan “alle hypnose is zelfhypnose”. De wetenschap geeft hem deels gelijk, deels ongelijk; we kwamen uit op een samenspel tussen cliënt en operator. In een ander stuk besprak ik hoe predictive coding klassieke hypnoseverschijnselen verklaart: de voorspelling van zwaarte, lichtheid of pijnloosheid krijgt zo’n hoog gewicht dat tegensignalen wegvallen, en het brein produceert de ervaring zelf via dezelfde routes waarmee het normaal zintuiglijke informatie verwerkt.

Beide stukken laten één vraag onaangeraakt. Als het brein de ervaring zelf produceert, en als alle hypnose zich binnen één bewustzijn afspeelt, wie of wat is dan de eigenaar van die ervaring? Wat doet “zelf” in zelfhypnose?

Het antwoord vanuit predictive coding is verrassend. Er is geen vast zelf om eigenaar van iets te zijn.

Het zelf als model

Het idee dat er ergens in je hoofd een ik zit die je gedachten heeft, je acties uitvoert en je waarnemingen ontvangt, is een hardnekkige intuïtie. Filosofen noemen het de homunculusvisie: ergens binnenin zit een kleine waarnemer die alles bij elkaar houdt. Niemand denkt dat letterlijk meer — maar de meeste mensen leven en denken alsof het waar is.

Predictive coding maakt korte metten met die intuïtie. Het zelf is geen entiteit, maar een model. Het brein construeert, naast modellen van de buitenwereld, ook een model van de eigen drager: dit lichaam, deze geschiedenis, deze emoties, deze bedoelingen, dit perspectief. De Duitse filosoof Thomas Metzinger noemt dat het phenomenal self-model. ¹ De Britse neurowetenschapper Anil Seth spreekt van een “gecontroleerde hallucinatie van het zelf zijn”. ² Het zelf is, met andere woorden, een continue voorspelling — net als alles wat het brein produceert.

Dat klinkt drastischer dan het is. “Illusie” of “hallucinatie” zijn misleidende woorden, omdat ze suggereren dat het zelf nep is. Het is niet nep. Het is reëel als model — even reëel als kleur reëel is als percept, ook al zit er geen kleur in de wereld zelf. Maar het verwijst niet naar een ding áchter het model. Er is geen waarnemer achter het waarnemen. Er is alleen het modelleren zelf, dat onophoudelijk een ik produceert.

Geen zelf, geen ander

Daarmee verandert er iets fundamenteels aan de hypnose-vraag. Want als er geen vast zelf is dat ergens binnen de cliënt zit, dan is er ook geen vast onderscheid tussen “wat de cliënt doet” en “wat de hypnotiseur doet”. Beide bestaan in het model van de cliënt.

Dat klinkt cryptisch, maar het is concreet. De hypnotiseur die in de kamer naast je zit — de stem, de aanwezigheid, de autoriteit — is in jouw ervaring een representatie. Een knooppunt in jouw zelfmodel, met een specifiek gewicht: hoog gewogen, want deze persoon weet wat hij doet. Hetzelfde geldt voor het lichaam dat je voelt, de arm die zwaar wordt, de bedoeling om mee te werken. Allemaal componenten van één continu model.

Architectonisch gebeurt er niets bijzonders in hypnose. Eén deel van het model (de representatie van de hypnotiseur als gezaghebbende bron) beïnvloedt een ander deel (de representatie van het lichaam, de waarneming, de actie). Hetzelfde gebeurt als je een dokter ziet die zegt dat hij bloed gaat prikken en je voelt al een tinteling. Of als een geliefde je naam roept en je hoofd draait nog voor je hem bewust hebt herkend. De hypnotiseur is geen tweede ik in de kamer; hij is een externe agent die binnen het zelfmodel van de cliënt veel ruimte krijgt.

In die zin is de slogan triviaal waar. Alle hypnose voltrekt zich binnen één bewustzijn — dat van de cliënt — want er ís geen tweede bewustzijn aanwezig om de hypnose mee te delen. Maar die uitspraak is dan ook leeg. Ze geldt voor alles wat een mens ervaart. Alle waarneming is dan zelfwaarneming, alle gedachte zelfgedachte, alle pijn zelfpijn. Niets specifieks meer aan hypnose.

Wat hypnose dan wél doet

Als alle ervaring zelfgemodelleerd is, wat onderscheidt hypnose dan?

Hypnose is geen handeling die op een zelf wordt uitgevoerd. Hypnose is een tijdelijke hermodellering van het zelf zelf.

Neem de arm die vanzelf omhoog komt. Wat het brein onder normale omstandigheden onophoudelijk produceert, is een meta-representatie: “ik ben de auteur van deze beweging”. Die meta-representatie wordt niet automatisch meegegeven met de actie zelf — ze is een eigen voorspelling, op een hoger niveau van het model. Onder hypnose wordt die voorspelling onderdrukt. De beweging komt tot stand, maar de bijbehorende auteurschap-representatie ontbreekt. Het effect: de arm voelt aan alsof iemand anders hem optilt. De psychologen Zoltan Dienes en Josef Perner noemen dit cold control. ³ De handeling vindt plaats; de meta-cognitie eromheen ontbreekt.

Hetzelfde principe geldt voor andere klassieke hypnotische verschijnselen. Bij pijnvermindering wordt niet alleen het pijnsignaal anders gewogen — ook het deel van het zelfmodel dat normaal “ik heb pijn” zou rapporteren, wordt anders ingericht. Bij negatieve hallucinatie (het niet meer zien van een object dat er staat) wordt het waarnemingsdeel van het model lokaal herzien. Bij regressie wordt het tijdsdeel van het zelfmodel — de geschiedenis die zegt “ik ben veertig” — soepeler, en laat de cliënt momenten van vier toe in het heden.

In elk van die gevallen is het niet zo dat een vast zelf iets vreemds ondergaat. Het zelfmodel zelf wordt tijdelijk anders ingesteld. Welk deel van “ik” is op dit moment actief, en met hoeveel gewicht — dát schuift. Wat we trance noemen, is hoe dat aanvoelt van binnenuit: een verschoven verhouding tot je eigen ik.

De ontleende slogan

De vraag “is alle hypnose zelfhypnose?” valt vanuit predictive coding uiteen in twee lagen.

Op de oppervlakte: ja, want alle hypnose voltrekt zich binnen het bewustzijn van de cliënt. Maar die uitspraak is een tautologie. Alles wat een mens beleeft, voltrekt zich binnen zijn eigen bewustzijn. Zelfhypnose in die zin is hetzelfde als zelfwaarneming, zelfdroom, zelfhonger. Een woord dat alles dekt, dekt niets specifieks meer.

Op het diepere niveau is de vraag verkeerd gesteld. Zowel de slogan als zijn ontkenning — hypnose is wat de hypnotiseur doet — veronderstelt een afgegrensd zelf dat ergens binnen de cliënt zit en eigenaar is van wat er gebeurt. Dat zelf bestaat niet als entiteit. Het bestaat als doorlopend model, een model dat in hypnose tijdelijk anders wordt ingericht.

Daarmee verschuift het hele gesprek. Hypnose is geen handeling die op een zelf wordt uitgevoerd, en evenmin een handeling die het zelf op zichzelf uitvoert. Hypnose is een hermodellering van het zelfmodel — uitgelokt door interpersoonlijke context, mogelijk gemaakt door de generatieve machinerie van de cliënt, en beleefd als een tijdelijke verschuiving in wie zich hier aandient.

Wie hypnotiseert wie? De vraag stelt nog steeds een grens voorop die het systeem zelf niet kent. Misschien is dat de scherpste manier om het te zeggen: in hypnose wordt zichtbaar dat de grens er sowieso niet was.

Of dat ook geldt voor de gewone waaktoestand, daarover een andere keer.

Voetnoten

1. Metzinger, T. (2003). Being No One: The Self-Model Theory of Subjectivity. MIT Press. Voor een toegankelijker uitwerking: Metzinger, T. (2009). The Ego Tunnel: The Scientific Search for the Self. Basic Books. ↩
2. Seth, A. (2021). Being You: A New Science of Consciousness. Faber & Faber. ↩
3. Dienes, Z., & Perner, J. (2007). The cold control theory of hypnosis. In G. Jamieson (red.), Hypnosis and Conscious States: The Cognitive Neuroscience Perspective (pp. 293–314). Oxford University Press. ↩