De maagband die er niet is

Correctie 17 oktober: de beschrijving van de controlegroep in de maagbandstudie is na een vraag van een lezer aangescherpt. De conclusie verandert niet.

Iemand ligt achterover in een stoel, ogen dicht. Een stem beschrijft een operatiekamer: het licht boven de tafel, de geur van ontsmettingsmiddel, een kleine snee, een band die om de bovenkant van de maag wordt gelegd en voorzichtig wordt aangetrokken. Daarna het hechten. Na een paar sessies is de ingreep voltooid. Er is niets gesneden. Er is zelfs niets aangeraakt.

De hypnotische maagband, ook verkocht als virtuele maagband of hypnotische maagverkleining, is populair in de Nederlandse hypnosepraktijk. Op sociale media verschijnen de succesverhalen in een vast ritme: twee weken, een paar kilo, een verbaasde cliënt. Dit stuk kijkt naar wat er onder dat verhaal ligt. Wat de techniek belooft, wat het onderzoek laat zien, en welk deel van zo’n traject aantoonbaar iets doet.

Een operatie zonder mes

Het verhaal achter de techniek is eenvoudig. Een echte maagband verkleint de maag, waardoor iemand sneller vol zit. De virtuele versie zou hetzelfde bereiken langs een andere weg: door de ingreep zo levendig te beschrijven dat het onderbewustzijn hem voor echt aanneemt en het lichaam zich gaat gedragen alsof de band er zit. Kleinere porties, eerder verzadigd, minder trek.

Het argument dat daarbij steevast terugkomt, luidt dat het onderbewustzijn geen verschil kent tussen wat echt is en wat verbeeld wordt. Wie huilt bij een film, weet dat het verhaal verzonnen is en reageert er toch op. Zo zou een verbeelde operatie ook echte gevolgen hebben.

Dat zijn twee claims in één. De eerste is dat de techniek werkt. De tweede is dat ze werkt omdat een deel van de geest een fictieve ingreep voor echt aanziet. Die twee hoeven niet samen op te gaan. Een methode kan helpen om redenen die niets met haar eigen verhaal te maken hebben. Werkzaamheid bewijst geen mechanisme.

Maagband tegen ontspanning

De techniek is één keer in een gerandomiseerde studie getoetst. Onderzoekers van de Universiteit van Hull verdeelden dertig volwassenen met een BMI boven de 27 over twee groepen en volgden ze 24 weken. Beide groepen kregen vier wekelijkse groepssessies bij dezelfde hypnotherapeut, een opfrissessie in week acht en een opname voor dagelijkse zelfhypnose. De maagbandgroep onderging de verbeelde operatie, kreeg leefregels mee over eten en bewegen, en een opname over eetgewoonten. De ontspanningsgroep kreeg suggesties van rust en kalmte, zonder één suggestie over eten of gewicht, en een voorlichtingsboekje om zelf af te vallen. Tussen de groepen vonden de onderzoekers geen significant verschil in gewichtsverlies, en ook geen verschil in het verloop over tijd.¹

De opzet maakt die uitkomst interessanter dan ze lijkt. De maagbandgroep kreeg alles wat de techniek belooft, plus concrete leefregels. De controlegroep kreeg evenveel tijd met dezelfde therapeut, maar geen operatie en geen eetsuggesties. Bovendien waren deelnemers teleurgesteld als ze in de ontspanningsgroep belandden: de verwachting zat aan de kant van de maagband. Toch leverde het hele pakket in deze studie geen meetbaar voordeel op, hooguit een lichte trend die niet significant was.

Opvallend is ook de spreiding. In de maagbandgroep liep de uitkomst uiteen van zeventien kilo eraf tot bijna vijf kilo erbij, in de ontspanningsgroep van ruim negen kilo eraf tot bijna acht kilo erbij. Een indrukwekkend succesverhaal is in beide groepen te vinden. Daarom zegt één verhaal zo weinig.

De beperkingen verdienen een eigen plaats. Dertig deelnemers is weinig, en de studie was uitdrukkelijk een pilot. Een klein voordeel van de maagband kan onder die omstandigheden onzichtbaar blijven. Geen aangetoond verschil is iets anders dan een aangetoonde afwezigheid van verschil. Maar wie de techniek aanprijst als sneller en effectiever dan de rest, draagt de bewijslast. Met deze ene studie is die niet gedragen.

Eén dataset, twee conclusies

Daarmee is niet gezegd dat hypnose bij afvallen niets doet. De bredere literatuur is interessanter dan voor- en tegenstanders doen voorkomen, en ze begint met een meningsverschil over rekenwerk.

In 1995 bundelden Irving Kirsch en collega’s zes studies waarin cognitieve gedragstherapie voor overgewicht werd vergeleken met dezelfde therapie plus hypnose. Ze concludeerden dat hypnose de uitkomst aanzienlijk verbeterde.² Een jaar later corrigeerden David Allison en Myles Faith een reeks overschrijf- en rekenfouten in die analyse. De effectgrootte zakte van 1,96 naar 0,26, en zonder één twijfelachtige studie was het effect niet meer significant. Hun conclusie: hypnose voegt hooguit een kleine verbetering toe.³ In hetzelfde nummer van hetzelfde tijdschrift verscheen het antwoord van Kirsch. Hij had bij twee auteurs aanvullende data opgevraagd en kwam bij de laatste meting uit op gemiddeld 2,7 kilo gewichtsverlies zonder hypnose en 6,8 kilo met hypnose. Het voordeel leek bovendien toe te nemen naarmate de tijd verstreek.⁴

Dezelfde studies, twee lezingen. Dat is geen schandaal. Zo ziet wetenschap eruit wanneer de data dun is.

Recenter werk verschuift het beeld niet wezenlijk. Een meta-analyse van Leonard Milling en collega’s uit 2018 vond in veertien studies een groot effect direct na de behandeling (d = 1,58) en in zes studies met follow-up een kleiner, maar nog steeds fors effect (d = 0,88).⁵ Die getallen ogen sterk, maar de controlecondities liepen ver uiteen, van voedingsvoorlichting tot ontspanning, en de auteurs wijzen er zelf op dat gegevens over de lange termijn ontbreken. Een overzicht van 49 meta-analyses over hypnose rekent afvallen tot de toepassingen met de minste steun.⁶

Het leerzaamst is misschien een Italiaanse studie uit 2018. Honderdtwintig mensen met ernstig overgewicht kregen allemaal een dieet en leefstijladvies, en de helft leerde daarnaast zelfhypnose. Het verschil in gewichtsverlies was niet significant: 6,5 tegen 5,6 kilo. De zelfhypnosegroep voelde zich wel sneller verzadigd en rapporteerde een betere kwaliteit van leven. Wie de zelfhypnose dagelijks bleef doen, viel duidelijk meer af.⁷ Dat laatste klinkt als bewijs, maar het is een samenhang binnen één groep. Mensen die een dagelijkse oefening volhouden, houden vaak ook andere dingen vol.

Er is dus wel iets. Hypnose als aanvulling op een gedragsmatige aanpak heeft een plausibel, waarschijnlijk bescheiden effect. Wat het bewijs niet draagt, is hypnose als snelweg die de rest overbodig maakt, en zeker niet een specifieke variant met een eigen werkingsverhaal.

Echt genoeg, niet echt

Blijft het argument over waar de maagband op leunt: het onderbewustzijn zou geen verschil kennen tussen echt en verbeeld. Het filmvoorbeeld weerlegt dat zelf. Wie huilt bij een film, rent niet de zaal uit wanneer er op het scherm brand uitbreekt, en belt ook geen hulpdiensten. De emotie is echt, het oordeel over de werkelijkheid blijft intact. Dat is geen falend onderscheid. Het is een werkend onderscheid met een emotionele reactie erbij.

Toch bestaat er onderzoek waarin verbeeld eten echt eetgedrag verandert. Carey Morewedge en collega’s lieten deelnemers zich herhaaldelijk voorstellen dat ze chocoladesnoepjes aten. Wie dat vaak deed, at daarna minder van datzelfde snoep dan wie het zich minder vaak voorstelde, iets anders voorstelde of niets. De verklaring was gewenning: herhaald mentaal eten verminderde de trek in dat ene product, terwijl het niet minder lekker werd gevonden.⁸

Dat is een preciezere en bescheidener versie van de maagbandclaim. Verbeelding kan gedrag beïnvloeden, maar langs een bekend mechanisme, voor een specifiek product, en zonder dat iemand iets voor echt aanziet. Er hoeft geen deel van de geest bedrogen te worden. De verbeelding werkt als oefening, niet als vervalsing.

Wat het werk doet

Wie een maagbandtraject van buitenaf bekijkt, ziet meer dan een verhaal over een band. Iemand komt om de week of twee terug. Er wordt gewogen. Er wordt gepraat over wanneer, wat en hoeveel iemand eet. Er is een therapeut die meekijkt en een cliënt die verwacht dat het gaat lukken. Elk van die onderdelen heeft een betere onderbouwing dan de band zelf.

Neem aandacht. Een meta-analyse van 24 experimenten liet zien dat eten met afleiding, zoals televisie, de inname tijdens die maaltijd matig verhoogt en de inname bij een latere maaltijd nog sterker opdrijft. Wie beter onthoudt wat hij gegeten heeft, eet later minder.⁹ Wat niet aantoonbaar werkte, was alleen het bewustzijn van het eten tijdens de maaltijd zelf vergroten. Het geheugen deed meer dan het moment.

Neem zelfmonitoring: bijhouden wat je eet, hoe je beweegt, wat de weegschaal zegt. Een systematische review van 22 studies vond een consistente samenhang tussen zelfmonitoring en gewichtsverlies, al beoordeelden de auteurs de bewijskracht als zwak door methodologische beperkingen.¹⁰ Een latere meta-analyse van twaalf gerandomiseerde studies vond dat digitale zelfmonitoring van eten en bewegen samen gemiddeld bijna drie kilo extra gewichtsverlies opleverde, met grote verschillen tussen de studies.¹¹

Dat zijn geen spectaculaire getallen. Het zijn wel getallen die een vergelijking met een controlegroep hebben doorstaan. En ze passen bij wat er in een hypnosepraktijk gebeurt. De tweewekelijkse weging is zelfmonitoring met een getuige erbij. Het gesprek over eetmomenten traint het geheugen voor eten dat in de meta-analyse het verschil maakte. De verwachting van de cliënt doet de rest.

Dat maakt de hypnotherapeut niet overbodig. Het maakt wel duidelijk waar het werk zit. Een therapeut die structuur, aandacht en regelmatig contact biedt, levert iets waardevols. Het verhaal over de band is de verpakking.

De band zit ergens anders

Het eerlijke verhaal over de hypnotische maagband verkoopt slechter dan het gangbare. Er zit geen operatie in, geen deel van de geest dat zich laat misleiden, geen snellere route dan de rest. Er zit wel iets in wat werkt: iemand die regelmatig terugkomt, die leert opletten wat hij eet, die gewogen wordt door iemand die het resultaat wil zien.

Dat is geen teleurstelling. Het is een betere verklaring, en een betere verklaring maakt een betere praktijk mogelijk. Wie weet dat aandacht, structuur en verwachting het werk doen, kan die bewust inzetten, zonder cliënten iets voor te spiegelen wat het onderzoek niet draagt.

Als er ergens een band is aangelegd, dan niet om de maag. Hij zit om de afspraak die over twee weken in de agenda staat.

Bronnen

1. Greetham, S., Goodwin, S., Wells, L., Whitham, C., Jones, H., Rigby, A., Sathyapalan, T., Reid, M., & Atkin, S. (2016). Pilot investigation of a virtual gastric band hypnotherapy intervention. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 64(4), 419–433. https://doi.org/10.1080/00207144.2016.1209037 ↩
2. Kirsch, I., Montgomery, G., & Sapirstein, G. (1995). Hypnosis as an adjunct to cognitive-behavioral psychotherapy: A meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 63(2), 214–220. https://doi.org/10.1037/0022-006X.63.2.214 ↩
3. Allison, D. B., & Faith, M. S. (1996). Hypnosis as an adjunct to cognitive-behavioral psychotherapy for obesity: A meta-analytic reappraisal. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 64(3), 513–516. https://doi.org/10.1037/0022-006X.64.3.513 ↩
4. Kirsch, I. (1996). Hypnotic enhancement of cognitive-behavioral weight loss treatments: Another meta-reanalysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 64(3), 517–519. https://doi.org/10.1037/0022-006X.64.3.517 ↩
5. Milling, L. S., Gover, M. C., & Moriarty, C. L. (2018). The effectiveness of hypnosis as an intervention for obesity: A meta-analytic review. Psychology of Consciousness: Theory, Research, and Practice, 5(1), 29–45. https://doi.org/10.1037/cns0000139 ↩
6. Rosendahl, J., Alldredge, C. T., & Haddenhorst, A. (2024). Meta-analytic evidence on the efficacy of hypnosis for mental and somatic health issues: A 20-year perspective. Frontiers in Psychology, 14, 1330238. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1330238 ↩
7. Bo, S., Rahimi, F., Goitre, I., Properzi, B., Ponzo, V., Regaldo, G., Boschetti, S., Fadda, M., Ciccone, G., Abbate Daga, G., Mengozzi, G., Evangelista, A., De Francesco, A., Belcastro, S., & Broglio, F. (2018). Effects of self-conditioning techniques (self-hypnosis) in promoting weight loss in patients with severe obesity: A randomized controlled trial. Obesity, 26(9), 1422–1429. https://doi.org/10.1002/oby.22262 ↩
8. Morewedge, C. K., Huh, Y. E., & Vosgerau, J. (2010). Thought for food: Imagined consumption reduces actual consumption. Science, 330(6010), 1530–1533. https://doi.org/10.1126/science.1195701 ↩
9. Robinson, E., Aveyard, P., Daley, A., Jolly, K., Lewis, A., Lycett, D., & Higgs, S. (2013). Eating attentively: A systematic review and meta-analysis of the effect of food intake memory and awareness on eating. American Journal of Clinical Nutrition, 97(4), 728–742. https://doi.org/10.3945/ajcn.112.045245 ↩
10. Burke, L. E., Wang, J., & Sevick, M. A. (2011). Self-monitoring in weight loss: A systematic review of the literature. Journal of the American Dietetic Association, 111(1), 92–102. https://doi.org/10.1016/j.jada.2010.10.008 ↩
11. Berry, R., Kassavou, A., & Sutton, S. (2021). Does self-monitoring diet and physical activity behaviors using digital technology support adults with obesity or overweight to lose weight? A systematic literature review with meta-analysis. Obesity Reviews, 22(10), e13306. https://doi.org/10.1111/obr.13306 ↩