Wat de kolen niet bewijzen

Door /

Tony Robbins, de convincer en hypnose op stadionformaat

Donderdag 23 juni 2016, kort na elf uur ’s avonds. Buiten een congrescentrum in Dallas lopen duizenden mensen op blote voeten over een bed van gloeiende kolen. Niet veel later rijdt de brandweer voor. Ruim dertig deelnemers worden behandeld aan brandwonden aan hun voeten, vijf gaan naar het ziekenhuis, en de hulpdiensten zetten een stadsbus in als wachtkamer.1

De meeste lopers bereikten ongedeerd de overkant. Een paar dozijn niet. Beide groepen gingen naar huis met een verhaal over zichzelf, en de vraag is wat die avond precies heeft bewezen.

Het evenement heette Unleash the Power Within, het vlaggenschip van Tony Robbins. Het vuurlopen staat er nog altijd op het programma: op 5 november van dit jaar lopen in Miami opnieuw duizenden mensen over de kolen.2 Als hypnotherapeut kijk ik naar dat moment met een herkennende blik. Wat daar gebeurt, doe ik zelf ook. Op kleinere schaal, en met een ander fenomeen.

Eerst het bewijs, dan de boodschap

Veel hypnotherapeuten beginnen een sessie met een kleine proef. De cliënt krijgt de suggestie dat zijn oogleden zwaar worden en niet meer open willen, of dat een arm vanzelf lichter wordt. Lukt dat, dan verandert er iets in de kamer. De cliënt heeft ervaren wat hij niet voor mogelijk hield, en alles wat daarna komt, krijgt meer krediet. In het vak heet zo’n proef een convincer. Dave Elman bouwde er zijn snelle inducties omheen.

Irving Kirsch gaf dat vakmanschap een theorie. Volgens zijn responsverwachtingstheorie bepaalt wat iemand verwacht te gaan ervaren voor een deel wat hij daadwerkelijk ervaart.3 In 1989 zette hij dat met Wickless op scherp. Studenten kregen hypnotische suggesties, en bij een deel van hen werd het resultaat ongemerkt geholpen: wie de suggestie kreeg dat de kamer rood kleurde, zat in een ruimte waar een verborgen lamp daarvoor zorgde. Na de combinatie van zulke nepervaringen en verbale uitleg scoorde 73 procent van die groep hoog op een gangbare schaal voor hypnotiseerbaarheid.4

Dat verhaal heeft een staart, en die hoort erbij. Een onderzoeksgroep in Tennessee herhaalde de opzet. De verwachtingen van de deelnemers stegen, hun respons op hypnose niet.5 Kirsch en collega’s vonden het effect later terug, maar alleen bij deelnemers die geen aanwijzingen hadden opgepikt dat er met de omgeving was geknoeid.6 Een convincer werkt dus niet vanzelf. Hij werkt zolang niemand de lamp ziet.

Robbins kent deze logica niet van horen zeggen. Zijn doorbraak Unlimited Power uit 1986 leunt zwaar op neurolinguïstisch programmeren, de methode die Richard Bandler en John Grinder onder meer modelleerden op het werk van Milton Erickson.7 Het vuurlopen leerde hij begin jaren tachtig bij Tolly Burkan, een voormalig goochelaar die als eerste vuurloopcursussen voor het grote publiek gaf.8 Zijn eigen eerste firewalk dateert Robbins in 1985, in San Diego.9 Dit is geen analogie. Het is een stamboom.

Een fenomeen dat niet uit het hoofd komt

Toch zit er een verschil tussen mijn convincer en de zijne, en daar begint het interessante deel. Een arm die zwaar wordt, is een verandering in ervaring die door suggestie ontstaat. Zonder de suggestie gebeurt ze niet. Vuurlopen werkt anders.

Bernard Leikind en William McCarthy onderzochten het halverwege de jaren tachtig, toen vuurloopcursussen in Amerika een rage werden.10 Hun verklaring staat nog overeind. Houtskool en de laag as erop geleiden warmte slecht en houden er weinig van vast. Een voet die in normaal tempo over het bed stapt, raakt het telkens maar een fractie van een seconde. Daardoor gaat er te weinig warmte over om de huid te verbranden, ook als de kolen honderden graden heet zijn. In een oven van tweehonderd graden kun je de cake even aantikken. Pak je de bakvorm, dan verbrand je je. De temperatuur is dezelfde, de warmteoverdracht niet.

De verkooppagina van Robbins meldt dat de kolen bijna 1000 graden Fahrenheit halen, heet genoeg om zink te smelten.2 Dat klopt, en het doet er weinig toe. Dezelfde pagina legt uit dat de winst zit in het omzetten van een angstreactie in een moedreactie, die je in je zenuwstelsel conditioneert. Dat zou de taal zijn die het onderbewuste begrijpt. Robbins’ eigen blog vat het samen: het vuur verbrandt je niet, je angst doet dat.9

Daar zit de draai. Het fenomeen is echt: mensen lopen over gloeiende kolen en komen heel aan. Maar het komt niet uit het hoofd. Het wordt aan het hoofd toegeschreven. Wie in rustig tempo loopt, verbrandt meestal niet, of hij nu in de juiste staat is of in gedachten zijn boodschappenlijstje afwerkt. Dat maakt de firewalk verwant aan de verborgen lamp van Kirsch. In beide gevallen is de ervaring echt en wordt de verklaring erbij geleverd.

Een nuance hoort erbij, anders ontstaat een omgekeerde mythe. De natuurkunde maakt vuurlopen niet risicoloos. Wie stilstaat of te lang contact maakt, kan zich wel degelijk branden. Het is een proef die meestal slaagt. Niet altijd.

Dertienduizend getuigen

Tot hier ging het over één loper. Maar bij Robbins loopt niemand alleen. Voor de kolen komen er uren muziek, springen, schreeuwen en herhalen, en naast elke loper staan duizenden anderen die hetzelfde gaan doen. Wie de avond een grote hypnoseshow wil noemen, moet die stelling hier waarmaken.

Of dat lukt, hangt af van wat je onder hypnose verstaat. Wie hypnose opvat als een aparte bewustzijnstoestand, kan de vergelijking hooguit als beeldspraak gebruiken; niemand meet de trance van een arena. Sociocognitieve theorieën kijken anders. Daarin is hypnotische respons het product van verwachtingen, motivatie, de rol die iemand in een situatie aanneemt en een context die dat alles bevestigt.11 Binnen dat kader is de vergelijking bijna letterlijk. Het publiek heeft zichzelf geselecteerd en honderden dollars betaald om te veranderen. Het weet wat er komt. De zaal bevestigt elke stap.

Hoe zo’n gedeeld moment in het lichaam doorwerkt, lieten onderzoekers van onder meer de universiteit van Aarhus zien in het Spaanse dorp San Pedro Manrique, waar vuurlopen een jaarlijks ritueel is. Ze maten de hartslag van 38 mensen. Bij de lopers en de toeschouwers die aan hen verwant waren, liep het patroon van opwinding synchroon. Bij toeschouwers zonder band met de lopers niet.12 De beperkingen zijn groot: een kleine groep, een dorpsritueel met familie en buren, geen Amerikaanse arena vol vreemden. Wat het wel laat zien, is dat zo’n moment niet alleen gelopen wordt. Het wordt gedeeld. En wat gedeeld wordt, bevestigt zichzelf.

Als de proef mislukt

Elke hypnotiseur leert vroeg een regel: doe geen proef die kan mislukken. Een convincer die faalt, trekt de verwachting harder omlaag dan een geslaagde haar omhoogduwt. Robbins koos een proef die dankzij de natuurkunde bijna altijd slaagt. Bijna.

Na Dallas reageerde zijn organisatie met schadebeperking volgens het boekje. Het zou niet ongewoon zijn dat minder dan één procent van de deelnemers “hot spots” oploopt, vergelijkbaar met zonnebrand en te behandelen met aloë.13 Een trainer liet weten dat er altijd een paar mensen zijn met wat ongemak achteraf. Een deelneemster had een andere verklaring: sommige lopers letten niet op omdat ze selfies maakten of anderen vroegen hen te filmen.14 Het was niet de eerste keer. Bij een vergelijkbaar evenement in San Jose, in 2012, werden al meer dan twintig mensen behandeld voor brandwonden.14

Een van de gewonden in Dallas lag met tweedegraads brandwonden aan beide voeten op een brandwondenafdeling. Het was zijn tweede firewalk. De eerste, een paar maanden eerder, noemde hij een zeer goede ervaring.15 Dezelfde man, dezelfde methode, een andere uitkomst.

Wat opvalt, is waar de verklaring terechtkomt. Slaagt de loop, dan bewijst dat de kracht van de juiste staat. Mislukt hij, dan lag het aan de loper: afgeleid, niet gefocust, bezig met zijn telefoon. Waarom juist deze mensen verbrandden, is voor zover bekend niet onderzocht, en de natuurkunde noemt contacttijd als sleutel, niet concentratie. Maar de uitleg sluit elke uitkomst in. Die structuur ken ik uit mijn eigen vak. Reageert een cliënt niet op een suggestie, dan heet hij niet hypnotiseerbaar, of nog niet klaar. Een verklaring die zowel succes als falen verklaart, verklaart niets.

Mijn arm, zijn kolen

Het is verleidelijk om hier te stoppen, met Robbins als goochelaar en zijn publiek als lichtgelovig. Dat zou oneerlijk zijn, want ik gebruik zelf convincers. Een cliënt die zijn ogen niet open krijgt, weet op dat moment niet dat een groot deel van het effect voortkomt uit zijn eigen verwachting. Ik vertel het hem niet midden in de proef. Het verschil tussen Robbins en mij moet dus ergens anders zitten dan in de techniek.

Volgens mij zit het in wat er met de opgewekte verwachting gebeurt. Bij mij gaat die de therapie in, gericht op een klacht die de cliënt zelf meebracht, en in het beste geval heeft de cliënt mij daarna niet meer nodig. Bij Robbins is de ervaring zelf het product, en het product heeft een vervolg. Een algemene toegangskaart voor Miami kost 895 dollar, en in een van de aangeboden pakketten zit het volgende programma al inbegrepen.16 Wie verder wil, vindt een ladder die doorloopt tot het Platinum Partnership, waarvan het eerste jaar 85.000 dollar kost.17 De overtuiging die op de kolen ontstaat, krijgt een prijskaartje.

Er is nog een verschil, en dat gaat over wat er gebeurt als de verwachting hoog staat en de emoties openliggen. Volgens BuzzFeed News blijkt uit gelekte opnames dat Robbins deelnemers die op zijn evenementen over verkrachting of huiselijk geweld vertelden, publiekelijk hard aanpakte. Deskundigen op het gebied van huiselijk en seksueel geweld die de transcripties bekeken, noemden die aanpak gevaarlijk.18 Robbins ontkent de beschuldigingen uit die reeks, noemde de berichtgeving onjuist en gedreven door een agenda, en begon in Ierland een smaadprocedure. De Ierse rechter nam de zaak in 2021 in behandeling; in maart 2025 zette Robbins haar stop, zonder openbare uitspraak over de inhoud.19 Los van wat er precies gezegd is, verdient de vorm aandacht. Een confronterende interventie bij iemand met een traumageschiedenis, zonder intake, zonder nazorg en voor duizenden toeschouwers: geen therapeut zou dat verantwoorden. Over de catharsis die in zulke zalen wordt opgewekt, schreef ik eerder.

Eerlijk bedrogen

Blijft de vraag waarom zoveel mensen er toch iets aan hebben. Die vraag verdient een serieus antwoord, anders is dit stuk een sneer.

Bij de kolen gebeurt echt iets. Onderzoekers volgden een vuurloopritueel in een hindoegemeenschap op Mauritius. Na afloop rapporteerden de lopers meer geluk dan verwante deelnemers die niet liepen en dan toeschouwers.20 Ook hier horen de kanttekeningen in de tekst: zeventig deelnemers, twee zelfgerapporteerde schalen, een religieus ritueel, en een toename binnen de groepen die op zichzelf niet significant was. Het past wel bij wat Albert Bandura al decennia beschrijft. De sterkste bron van vertrouwen in eigen kunnen is de ervaring dat je iets zelf voor elkaar krijgt.21 De angst op de rand van het kolenbed is echt, ook als het gevaar kleiner is dan het lijkt. Wie toch loopt, doet iets. Wie Joe Berlingers documentaire over Robbins ziet, begrijpt waarom mensen terugkomen.22

Het probleem zit dus niet in de ervaring. Het zit in de verklaring die erbij geleverd wordt. “Het vuur verbrandt je niet, je angst doet dat” draait de zaak om. Het vuur verbrandt je meestal niet door de natuurkunde. Je angst was er wel, en je liep toch.

Dat verwachting ook zonder misleiding iets kan doen, is geen wensdenken. Patiënten met het prikkelbaredarmsyndroom kregen in een bekende studie pillen waarvan hun eerlijk werd verteld dat er geen werkzame stof in zat. Na drie weken rapporteerden ze meer verbetering dan een groep zonder behandeling. Kirsch was een van de auteurs.23 Het ging om tachtig patiënten, een korte periode en subjectieve uitkomsten. Het principe staat wel: een convincer kan eerlijk zijn.

Een eerlijke firewalk zou beginnen met natuurkunde en eindigen met moed. Hij zou uitleggen waarom de kolen je meestal sparen, en de lopers daarna zelf laten kiezen of ze gaan. De ervaring wordt daar niet kleiner van. De verklaring wel.

De kolen bewijzen niets over de geest. Dat je toch liep, wel.

Bronnen

  1. NBC News. (2016, 24 juni). Dozens treated for burns after ‘firewalk’ exercise at Tony Robbins event. https://www.nbcnews.com/news/us-news/dozens-treated-burns-after-firewalk-exercise-tony-robbins-event-n598446 ↩
  2. Robbins Research International. (z.d.). At Unleash the Power Within, you’ll do something shocking [Verkooppagina]. Geraadpleegd op 16 september 2026, van https://go.tonyrobbins.com/walk-on-fire ↩
  3. Kirsch, I. (1985). Response expectancy as a determinant of experience and behavior. American Psychologist, 40(11), 1189–1202. https://doi.org/10.1037/0003-066X.40.11.1189 ↩
  4. Wickless, C., & Kirsch, I. (1989). Effects of verbal and experiential expectancy manipulations on hypnotic susceptibility. Journal of Personality and Social Psychology, 57(5), 762–768. https://doi.org/10.1037/0022-3514.57.5.762 ↩
  5. Benham, G., Bowers, S., Nash, M., & Muenchen, R. (1998). Self-fulfilling prophecy and hypnotic response are not the same thing. Journal of Personality and Social Psychology, 75(6), 1604–1613. ↩
  6. Kirsch, I., Wickless, C., & Moffitt, K. H. (1999). Expectancy and suggestibility: Are the effects of environmental enhancement due to detection? International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 47(1), 40–45. ↩
  7. Robbins, A. (1986). Unlimited power: The new science of personal achievement. Simon & Schuster. ↩
  8. Burkan, T. (z.d.). About Tolly Burkan. Geraadpleegd op 16 september 2026, van https://tollyburkan.com/about.php ↩
  9. Robbins, T. (z.d.). Walking through fire: The origin story of the firewalk at Unleash the Power Within. Geraadpleegd op 16 september 2026, van https://www.tonyrobbins.com/blog/origin-story-of-the-firewalk ↩
  10. Leikind, B. J., & McCarthy, W. J. (1985). An investigation of firewalking. Skeptical Inquirer, 10(1), 23–34. Zie ook: Leikind, B. J., & McCarthy, W. J. (1988). Firewalking. Experientia, 44(4), 310–315. https://doi.org/10.1007/BF01961268 ↩
  11. Lynn, S. J., Kirsch, I., & Hallquist, M. N. (2008). Social cognitive theories of hypnosis. In M. R. Nash & A. J. Barnier (Red.), The Oxford handbook of hypnosis: Theory, research, and practice (pp. 111–139). Oxford University Press. ↩
  12. Konvalinka, I., Xygalatas, D., Bulbulia, J., Schjødt, U., Jegindø, E.-M., Wallot, S., Van Orden, G., & Roepstorff, A. (2011). Synchronized arousal between performers and related spectators in a fire-walking ritual. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(20), 8514–8519. https://doi.org/10.1073/pnas.1016955108 ↩
  13. NPR. (2016, 24 juni). Dozens burned during Tony Robbins motivational exercise. https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2016/06/24/483411754/dozens-burned-during-tony-robbins-motivational-exercise ↩
  14. Associated Press. (2016, 24 juni). Thirty people treated for burns after Tony Robbins fire walk. Portland Press Herald. https://www.pressherald.com/2016/06/24/30-people-treated-for-burns-after-motivational-fire-walk/ ↩
  15. Associated Press. (2016, 24 juni). Dozens burned after walking on hot coals at Tony Robbins event. CBC News. https://www.cbc.ca/news/world/tony-robbins-coal-walk-burns-1.3651714 ↩
  16. Robbins Research International. (z.d.). Unleash the Power Within [Evenementpagina]. Geraadpleegd op 16 september 2026, van https://www.tonyrobbins.com/events/unleash-the-power-within; en Robbins Research International. (z.d.). Unleash the Power Within 2026 [Verkooppagina]. https://go.tonyrobbins.com/upw ↩
  17. Robbins Research International. (z.d.). Platinum Partnership terms and conditions. Geraadpleegd op 16 september 2026, van https://www.tonyrobbins.com/terms/platinum-partnership-program-at-event ↩
  18. Bradley, J., & Baker, K. J. M. (2019, 17 mei). Leaked records reveal Tony Robbins berated abuse victims, and former followers accuse him of sexual advances. BuzzFeed News. https://www.buzzfeednews.com/article/janebradley/tony-robbins-self-help-secrets ↩
  19. NBC News. (2019, 17 mei). Tony Robbins accused of sexual misconduct, berating abuse victims. https://www.nbcnews.com/news/us-news/tony-robbins-accused-sexual-misconduct-berating-abuse-victims-n1007041; Robbins v BuzzFeed UK Ltd [2021] IEHC 433 (High Court, Ierland); en Irish Independent. (2025, maart). US self-help guru Tony Robbins halts Irish lawsuit over articles alleging sexual misconduct. https://www.independent.ie/irish-news/courts/us-self-help-guru-tony-robbins-halts-irish-lawsuit-over-articles-alleging-sexual-misconduct/a/132117489.html ↩
  20. Fischer, R., Xygalatas, D., Mitkidis, P., Reddish, P., Tok, P., Konvalinka, I., & Bulbulia, J. (2014). The fire-walker’s high: Affect and physiological responses in an extreme collective ritual. PLOS ONE, 9(2), e88355. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0088355 ↩
  21. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman. ↩
  22. Berlinger, J. (Regisseur). (2016). Tony Robbins: I am not your guru [Documentaire]. Netflix. ↩
  23. Kaptchuk, T. J., Friedlander, E., Kelley, J. M., Sanchez, M. N., Kokkotou, E., Singer, J. P., Kowalczykowski, M., Miller, F. G., Kirsch, I., & Lembo, A. J. (2010). Placebos without deception: A randomized controlled trial in irritable bowel syndrome. PLoS ONE, 5(12), e15591. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0015591 ↩

Ontdek meer van

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.

Geef een reactie

Scroll naar boven