Het reptiel in de spreekkamer

Waarom het drie-breinenmodel niet klopt, en waarom het toch overal opduikt

“We moeten eerst je reptielenbrein tot rust brengen. Pas dan kan je denkende brein weer meedoen.” De cliënt knikt. Het klinkt geruststellend, het klinkt logisch, het klinkt zelfs een beetje wetenschappelijk. En het klopt niet.

Het drie-breinenmodel — een reptielenkern, een limbisch zoogdierenbrein, een menselijke neocortex eroverheen — is een van de meest verspreide ideeën in coachings- en therapieland. Het duikt op in opleidingen, in boeken, in sessies. Het is ook al decennia weerlegd. Dat die twee dingen tegelijk waar kunnen zijn, zegt iets over hoe verhalen zich verhouden tot feiten.

Een model dat te mooi was

De neuroloog Paul MacLean introduceerde de triune brain-theorie in de jaren zestig en werkte hem uit in The Triune Brain in Evolution uit 1990. Drie evolutionaire lagen, netjes op elkaar gestapeld. Onderin het reptielenbrein — instinct, overleving, agressie. Daarboven het limbisch systeem — emotie, geheugen, hechting. Bovenop de neocortex — taal, rede, beheersing.

Het model sloeg aan, en niet zonder reden. Het verklaarde in één beeld waarom mensen rationeel willen zijn maar emotioneel handelen. Het paste op een evolutionair verhaal dat je in twee zinnen kon vertellen. Het gaf psychologen, therapeuten en docenten een gemeenschappelijke taal. Vooral buiten de neurobiologie werd het populair, juist omdat het narratief zo sterk was.

Wat de neuroanatomie liet zien

In diezelfde decennia werkten onderzoekers aan iets anders. Door hersenen van uiteenlopende gewervelden naast elkaar te leggen, zagen mensen als Georg Striedter iets wat niet paste bij MacLean. Hersenen evolueren niet door nieuwe lagen op oude te stapelen. Ze evolueren door bestaande netwerken te reorganiseren, te specialiseren, anders te verbinden.

Reptielen hebben structuren die functioneel overeenkomen met wat bij ons “limbisch” heet. Vogels — verwant aan reptielen — vertonen cognitieve prestaties waarvan men dacht dat ze een neocortex vereisten. Het idee dat onze hersenen een reptielenkern bevatten die onveranderd is meegereisd door 300 miljoen jaar evolutie, blijkt anatomisch onhoudbaar. Er is geen reptiel in jouw hoofd. Er is nooit een reptiel in jouw hoofd geweest.

Het brein is geen ui

In 2020 publiceerden Joseph Cesario en collega’s een artikel met een titel die geen ruimte voor misverstand laat: Your Brain Is Not an Onion With a Tiny Reptile Inside. Hun punt was niet dat het model een vereenvoudiging is. Hun punt was dat het feitelijk verkeerd is, en dat het nog steeds in psychologische handboeken staat. De fout wordt doorgegeven, jaargang na jaargang.

Lisa Feldman Barrett — neurowetenschapper, auteur van Seven and a Half Lessons About the Brain — gebruikt een ander beeld. Het brein is geen sediment dat zich in lagen heeft opgebouwd. Het lijkt eerder op een bedrijf dat in de loop van zijn bestaan reorganiseert, afdelingen samenvoegt, taken herverdeelt. Een metafoor die toevallig wel klopt.

Waarom het blijft hangen

Als iets al decennia weerlegd is, waarom blijft het dan circuleren? Een systematische review van Torrijos-Muelas en collega’s uit 2021 wijst op drie oorzaken: gebrek aan actuele wetenschappelijke kennis bij praktijkmensen, een communicatiekloof tussen onderzoek en onderwijs, en bronnen die elkaar napraten zonder terug te grijpen op primaire literatuur.

Maar er is een diepere reden. Het drie-breinenmodel sluit aan bij een verhaal dat we toch al graag vertellen — rede versus emotie, beschaving versus instinct, denken versus voelen. Een model dat zo’n verhaal bevestigt, heeft een evolutionair voordeel boven een model dat het verstoort. Een mooie verklaring verslaat een correcte verklaring zodra je hem makkelijker kunt onthouden.

Het reptiel in de spreekkamer

Hier komt het ongemakkelijke deel. Want het is verleidelijk om te zeggen: het model klopt niet als anatomie, maar als metafoor werkt het. “Stel je voor dat een ouder, rustiger deel van je het overneemt” — dat is een beeld, en beelden kunnen therapeutisch waardevol zijn. Het probleem is dat dit onderscheid in de praktijk niet houdbaar is.

Wie ooit The Body Keeps the Score heeft gelezen, ziet wat er gebeurt. Bessel van der Kolk hanteert het reptielenbrein niet voorzichtig als beeld, maar als verklaringsmodel — als hoe trauma werkt in het lichaam. Het boek is wereldwijd miljoenen keren verkocht. Een gerespecteerde psychiater met klinische ervaring en een warme toon gebruikt de mythe als feit, en daarmee krijgt elke hypnotherapeut, coach en lichaamswerker die hetzelfde doet een impliciet alibi. Hij zegt het ook. Het zal wel kloppen.

Zo verdwijnt het verschil tussen metafoor en claim. Wat begint als beeld — “alsof er een reptiel kalmeert” — wordt in het volgende gesprek een mechanisme — “je reptielenbrein heeft tijd nodig”. De cliënt heeft geen middel om die verschuiving op te merken. Hij komt voor hulp, niet voor wetenschapsfilosofie. Hij neemt aan dat wat de therapeut zegt over zijn hersenen, klopt.

Wie het reptielenbrein noemt in de spreekkamer, hoe voorzichtig ook, hoe poëtisch ook, plant het opnieuw. Een beeld dat in elk gesprek opnieuw als feit terugkeert, is geen beeld meer. Het is een claim die toevallig poëtisch klinkt. En een cliënt die om hulp vraagt, verdient geen poëzie verkleed als wetenschap.

Literatuurlijst

• Cesario, J., Johnson, D. J., & Eisthen, H. L. (2020). Your brain is not an onion with a tiny reptile inside. Current Directions in Psychological Science, 29(1), 36–42. https://doi.org/10.1177/0963721419884299
• MacLean, P. D. (1990). The triune brain in evolution: Role in paleocerebral functions. Plenum Press.
• Steffen, P. R., Hedges, D., & Matheson, R. (2022). The brain is adaptive not triune: How the brain responds to threat, challenge, and change. Frontiers in Psychology, 13, 832331. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.832331
• Torrijos-Muelas, M., González-Víllora, S., & Bodoque-Osma, A. R. (2021). The persistence of neuromyths in the educational settings: A systematic review. Frontiers in Psychology, 12, 759817. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.759817